O‘zbekistonning ko‘plab aholisi iste’mol krediti va mikroqarzni bir-birining o‘rnini bosuvchi mahsulotlar sifatida qabul qiladi, chunki ikkalasi ham shaxsiy ehtiyojlar uchun pul olishga yordam beradi. Biroq, bular o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lgan turli moliyaviy vositalardir. Maqolada kreditning mikroqarzdan farqini ko‘rib chiqamiz va sizga mos variantni tanlashda yordam beramiz.

• Iste’mol krediti nima

• Mikroqarz nima

• Kredit va mikroqarzning asosiy farqlari

• Vaziyatga qarab nimani tanlash kerak

• Aniq takliflarni qanday taqqoslash mumkin

• Kredit yoki mikroqarzni qanday rasmiylashtirish mumkin

Iste’mol krediti nima

Iste’mol krediti - bank tomonidan jismoniy shaxsga tovarlar yoki xizmatlar uchun to‘lanadigan pul. BRBda undan, masalan, maishiy texnika va qurilish materiallarini sotib olish, tibbiy xizmatlar, ta’lim, sayyohlik yo‘llanmalarini to‘lash uchun foydalanish mumkin.

Shaxsiy ehtiyojlar uchun kredit ma’lum bir xarid uchun pul taqdim etilganda maqsadli yoki qarz oluvchi ularni shartnoma shartlari doirasida tasarruf etganda maqsadsiz bo‘lishi mumkin. Shuning uchun ariza topshirishdan oldin, pulni kartaga olish mumkinligini yoki rasmiylashtirish uchun sotuvchi bilan shartnoma tuzish kerakligini aniqlab olish muhim.

Bank qarz oluvchining daromadi, bandligi va kredit tarixini baholaydi, shuning uchun qaror darhol qabul qilinmaydi. Bu yerda mikroqarzlarga qaraganda mablag‘lar odatda yuqoriroq va muddatlari uzoqroq.

Mikroqarz nima

Mikroqarz O‘zbekistonda ham bank, ham mikromoliya tashkiloti tomonidan berilishi mumkin. Qonunchilikka ko‘ra, agar jismoniy shaxsga to‘lovlilik, muddatlilik va qaytarish shartlari asosida 100 million so‘mdan ortiq bo‘lmagan miqdorda pul berilsa, bunday mahsulot mikroqarz hisoblanadi. Bu uni oddiy kreditdan ajratib turadigan tartibga solish chegarasidir. 

Bu kichik summaga va qisqa muddatga mo‘ljallangan mahsulotdir. Bu yerda qarz oluvchiga qo‘yiladigan talablar yumshoqroq, foiz stavkasi esa ko‘pincha soddalashtirilgan tasdiqlash jarayoni va kredit muassasasi uchun yuqori xavf tufayli yuqoriroq bo‘ladi. Ammo mikroqarz hamma uchun tekshirilmasdan beriladi deb o‘ylamang: har bir tashkilot o‘z qoidalarini belgilaydi.

Kredit va mikroqarzning asosiy farqlari

Asosiy parametrlar bo‘yicha kredit va qarzni taqqoslash jadvalini keltiramiz. U ma’lum bir mahsulotning shartlarini emas, balki umumiy tendensiyalarni ko‘rsatadi.

Jadvaldagi kredit va mikroqarz bo‘yicha foiz stavkasi mahsulotning to‘liq qiymatiga teng emas: individual hisob-kitobsiz qarz oluvchi barcha majburiy xarajatlarni hisobga olgan holda qancha to‘lashi mumkinligini aniqlab bo‘lmaydi.

Vaziyatga qarab nimani tanlash kerak

Umumiy javob yo‘q: hamma narsa miqdor, muddat va shoshilinchlikka bog‘liq. Ammo bir nechta odatiy vaziyatlar nimani tanlash kerakligini tushunishga yordam beradi: kredit yoki mikroqarz.

Mikroqarz odatda quyidagi hollarda mos keladi:

• 6-12 oy ichida qaytarish mumkin bo‘lgan kichik miqdordagi mablag‘ - bir necha million so‘mgacha kerak;

• pul tezda kerak bo‘ladi, masalan, maoshgacha kassa uzilishini yopish uchun;

• sizda daromadlar haqida rasmiy ma’lumotnoma yo‘q, ammo karta bo‘yicha barqaror aylanma mavjud - o‘zini o‘zi band qilganlar uchun alohida dasturlar buni hisobga oladi.

Katta miqdordagi kredit ko‘pincha quyidagi hollarda ma’noga ega:

• qimmatbaho tovar xarid qilish yoki xizmat haqini to‘lash kerak bo‘lsa - maishiy texnika, ta’mirlash, o‘qitish, sayyohlik yo‘llanmasi;

• oxirgi 6-12 oylik daromadingizni hujjatlar bilan tasdiqlashingiz mumkin;

• oylik to‘lov yetarli bo‘lishi uchun uzoq muddat - 2-5 yil kerak.

Ish haqi to‘g‘risidagi ma’lumotnomaning yo‘qligi o‘z-o‘zidan mikroqarzni moliyalashtirishning mos turiga aylantirmaydi. Kreditor pulni qaytarish qobiliyatini baholaydi, ayrim dasturlar esa o‘zini o‘zi band qilganlarning daromadlarini karta aylanmasi bo‘yicha hisobga oladi. Ma’qullash tezligi faqat to‘liq narx aniq bo‘lganda va qarzni qaytarish rejasi mavjud bo‘lgandagina foydalidir. Agar siz pulni faqat uni tez berishgani uchun olsangiz, mikroqarz qarz tuzog‘iga aylanishi mumkin.

Aniq takliflarni qanday taqqoslash mumkin

Kredit va mikroqarzni qanday taqqoslashni tushunish uchun bir xil summa va taqqoslanadigan muddat uchun shartlarni so‘rang. Keyin quyidagilarni tekshiring:

• beriladigan summa va valyuta;

• shartnoma muddati;

• nominal foiz stavkasi;

• kredit yoki qarzning to‘liq qiymati;

• komissiyalar, sug‘urta va boshqa majburiy to‘lovlar;

• qo‘shimcha pullik xizmatlar (sug‘urta, SMS-xabarnoma va boshqalar) va ulardan voz kechish imkoniyati;

• daromad va hujjatlarga bo‘lgan talablar;

• garov yoki kafillik zarurligi;

• berish usuli va to‘lash jadvali;

• muddatidan oldin to‘lash tartibi;

• penya miqdori va kechiktirishning boshqa oqibatlari.

Nominal stavka — qarz summasiga qo‘shiladigan foizdir. U komissiya, sug‘urta va boshqa majburiy to‘lovlarni hisobga olmaydi. SMT yillik samarali stavka bilan ifodalanadi va kredit yoki qarz olish bilan bog‘liq majburiy to‘lovlarni, shu jumladan shartlarda nazarda tutilgan uchinchi shaxslar foydasiga xarajatlarni hisobga oladi. Qarz bo‘yicha ortiqcha to‘lovni baholash uchun qo‘shimcha ravishda barcha to‘lovlarning so‘mdagi umumiy summasiga qarang: turli muddatlarda bir xil yillik stavka turlicha natija beradi.

Ariza topshirishdan oldin amalga oshirish lozim bo‘lgan yana bir qadam - bu o‘z kredit tarixingizni tekshirishdir. Har bir fuqaro uni yiliga bir marta KIMM sayti yoki my.gov.uz portali orqali bepul so‘rashi mumkin. Bu hisobotda xatolar, begona kreditlar va sezilmagan kechikishlar yo‘qligiga ishonch hosil qilishga yordam beradi.

Kredit yoki mikroqarzni qanday rasmiylashtirish mumkin

Har ikkala mahsulot uchun harakat tartibi o‘xshash. Ariza topshirishdan oldin o‘zingizning hisob-kitobingizni tayyorlang: haqiqatda qancha pul kerak va muntazam daromadning qancha qismini majburiy xarajatlarga zarar yetkazmasdan qaytarishga yo‘naltirish mumkin.

1. Maqsad, kerakli summa va maqbul muddatni aniqlang.

2. Dastur pulni maqsadingiz uchun ishlatishga ruxsat berishini tekshiring.

3. PSK va to‘lovlarning umumiy summasi bo‘yicha bir nechta takliflarni taqqoslang.

4. Amaldagi qarzlarni hisobga olgan holda oylik to‘lovni hisoblang.

5. Rasmiylashtirish uchun hujjatlar ro‘yxatini va qarz oluvchiga qo‘yiladigan talablarni aniqlashtiring.

6. Ariza topshiring va kreditorning qarorini kuting.

7. Shaxsiy shartlar, jadval, sug‘urta va sanksiyalarni tekshirib chiqing.

8. Barcha to‘lovlar va qaytarish tartibi tushunarli bo‘lgandan so‘ng shartnomani imzolang.

Harakatlar tartibidan tashqari, qarz oluvchida turli bosqichlarda paydo bo‘ladigan huquqlar haqida bilish muhimdir. Mikroqarz bo‘yicha qonun shartnoma imzolangandan so‘ng ikki hafta ichida foydalanilmagan summadan jarima va penyasiz voz kechish huquqini beradi.

Bundan tashqari, mikromoliya tashkilotlarining stavkalari va yig‘imlari Markaziy bank tomonidan belgilangan maksimal miqdorlar bilan cheklangan - bu qiymatning o‘zboshimchalik bilan oshirilishidan himoya qiladi. Iste’mol krediti bo‘yicha bank arizani olgandan so‘ng 5 ish kuni ichida qaror qabul qilishi, rad etilgan taqdirda esa sababini yozma ravishda ma’lum qilishi shart.

Iste’mol krediti va mikroqarz o‘xshash vazifalarni hal qiladi, ammo aniq dasturlarning shartlari maqsadi, miqdori, muddati, stavkasi va qarz oluvchiga qo‘yiladigan talablar bo‘yicha farqlanadi. Maqsadga mos mahsulot va imkon qadar to‘lovni tanlang, yakuniy qarorni esa PSK, to‘lovlarning umumiy miqdori va to‘lov shartlarini tekshirgandan so‘ng qabul qiling.