Banklar moliyalashtirish maqsadi, summasi va muddatiga qarab turli kredit turlarini taklif etadi. Ayrim dasturlar tovar va xizmatlar uchun to‘lash, boshqalari esa avtomobil yoki uy-joy sotib olish, ta’lim olish yoxud o‘z biznesini rivojlantirish imkonini beradi.

O‘zbekistonda jismoniy shaxslar uchun kredit tanlashda faqat foiz stavkasini hisobga olish yetarli emas. Takliflar qiymati, ajratish usuli, daromadga qo‘yiladigan talablar, ta’minot zarurati va qaytarish tartibi bilan farqlanadi. Kreditlarning qanday turlari borligi va ular bir-biridan nimasi bilan farq qilishini ko‘rib chiqamiz.

Iste’mol kreditlari va mikroqarzlar

Iste’mol krediti shaxsiy va maishiy xarajatlar uchun olinadi: maishiy texnika yoki mebel xaridi, xizmatlar, ta’mirlash, davolanish va boshqa nazarda tutilgan maqsadlar uchun to‘lov.

Maqsadli moliyalashtirish muayyan tovar yoki xizmat uchun beriladi. Odatda bank mablag‘ni sotuvchiga o‘tkazadi. Maqsadsiz kredit esa mijozga olingan summani o‘z ixtiyoriga ko‘ra tasarruf etish imkonini beradi: mablag‘ kartaga yoki hisobvaraqqa o‘tkaziladi yoxud naqd pulda beriladi.

O‘zbekistonda mikroqarz — bu, odatda, mikromoliya tashkilotlari va ayrim banklar qisqa muddatga beradigan kichik miqdordagi qarz. U ko‘pincha shoshilinch maishiy ehtiyojlar — davolanish, ta’mirlash, kommunal yoki boshqa kechiktirib bo‘lmaydigan xarajatlar uchun olinadi. Iste’mol kreditidan asosiy farqi — mikroqarzlarning summasi kichikroq, muddati qisqaroq, foiz stavkasi esa yuqoriroq bo‘ladi. Ariza beruvchiga qo‘yiladigan talablar, hujjatlar ro‘yxati, ajratish tartibi va ta’minot zarurati muayyan mahsulotga bog‘liq.

Summaning kichikligi har doim ham ortiqcha to‘lov kam bo‘lishini anglatmaydi. Rasmiylashtirishdan oldin foiz stavkasi, kreditning to‘liq qiymati, komissiyalar, muddat va qaytariladigan umumiy summani tekshiring.

Avtokredit va ipoteka

O‘zbekistonda avtokredit transport vositasini xarid qilish uchun mo‘ljallangan. Bank mahsulotiga qarab, yengil avtomobil, tijorat transporti yoki muayyan turdagi yoxud muayyan ishlab chiqaruvchining mashinasini sotib olish mumkin.

Odatda qiymatning bir qismini mijoz o‘zi to‘laydi. Bu bankdan olinadigan summani kamaytiradi. Xarid qilinayotgan avtomobil shartnoma bo‘yicha majburiyatlar bajarilgunga qadar garovga qo‘yilishi mumkin.

Ipoteka krediti kvartira yoki uy sotib olish, ayrim takliflar bo‘yicha esa uy-joy qurish yoki rekonstruksiya qilish uchun rasmiylashtiriladi. Ta’minot sifatida, odatda, sotib olinayotgan yoki boshqa ko‘chmas mulk qabul qilinadi.

Avtokredit yoki ipoteka tanlashda quyidagilarni hisobga olish kerak:

• O‘zbekistonda avtokredit faqat yangi avtomobil xaridini nazarda tutadi, ipotekada esa ko‘chmas mulkning yoshi, holati, hujjatlari va baholangan qiymati hisobga olinadi;

• o‘z mablag‘laringiz miqdori — boshlang‘ich badalni to‘lash uchun;

• baholash va rasmiylashtirish xarajatlari — bir martalik to‘lovlar;

• sug‘urta zarurati — shartlarga qarab avtomobilni, ipotekada esa garovga qo‘yilgan mulkni (ko‘chmas mulkni) sug‘urtalash talab etilishi mumkin;

• garovni tasarruf etishdagi cheklovlar — qarz so‘ndirilgunga qadar mulkni sotish, hadya qilish yoki qayta rasmiylashtirish mumkinmi;

• to‘lovlarning umumiy miqdori — foizlarni hisobga olgan holda bankka jami qancha qaytarish kerak bo‘ladi.

Boshlang‘ich badal miqdori va kredit summasining garov mulki qiymatiga nisbati dastur va amaldagi talablarga bog‘liq.

Ta’lim kreditlari

O‘zbekistonda ta’lim krediti o‘qish uchun to‘lovga yo‘naltiriladi. Mablag‘lar odatda ta’lim tashkilotiga o‘tkaziladi.

Shartlar ta’lim shakli, talabaning kursi, o‘zlashtirish ko‘rsatkichi, o‘qish narxi, kreditlash muddati va qarz oluvchiga qo‘yiladigan talablarga bog‘liq. Ayrim hollarda moliyalashtirish o‘qish narxining 100 foizigacha qismini qoplaydi, shartlarda esa imtiyozli davr va asosiy qarzni to‘lashni kechiktirish nazarda tutiladi.

Xotin-qizlar uchun imtiyozli shartlar nazarda tutilgan. Tegishli davlat dasturlari doirasida xotin-qizlarga berilgan ta’lim krediti bo‘yicha foizlar davlat jamg‘armasi mablag‘lari hisobidan qoplanadi, shu sababli qarz oluvchi uchun foiz stavkasi yillik 0 foizni tashkil etadi.

Kredit mahsulotini rasmiylashtirishdan oldin amaldagi talablar, foiz stavkasi, maksimal summa, moliyalashtirish muddati, hujjatlar va imtiyozlar berish shartlarini aniqlashtirish tavsiya etiladi.

O‘zini o‘zi band qilganlar uchun dasturlar

O‘zini o‘zi band qilganlar uchun kredit ish uchun zarur uskunalar, asbob-anjomlar, transport, xomashyo yoki boshqa resurslarni xarid qilishga beriladi. Qarz oluvchidan o‘zini o‘zi band qilgan shaxs maqomini, mablag‘lardan maqsadli foydalanishni va daromad mavjudligini tasdiqlash talab etilishi mumkin.

Imtiyozli va ijtimoiy dasturlarni bitta toifa deb hisoblab bo‘lmaydi: qarz oluvchilar doirasi, beriladigan summalar va qaytarish tartibi alohida qoidalar bilan belgilanadi.

Overdraft

Overdraft — mijozga bank belgilagan limit doirasida qo‘shimcha mablag‘lardan foydalanish imkonini beruvchi kredit turi.

U qisqa muddatli xarajatlarni qoplash uchun qulay. Overdraftdan foydalanish, qarzni so‘ndirish va limitni qayta tiklash tartibi muayyan mahsulot shartlari bilan belgilanadi.

Rasmiylashtirishdan oldin quyidagilarni tekshiring:

• kredit limiti va uni belgilash tartibi;

• foiz stavkasi;

• kreditlash muddati;

• qarzni so‘ndirish tartibi;

• limitdan qayta foydalanish shartlari;

• to‘lov kechiktirilganda yuzaga keladigan oqibatlar;

• ta’minotga qo‘yiladigan talablar.

Overdraft shartlari bank va tanlangan mahsulotga qarab farq qiladi. BRBda jismoniy shaxslar uchun overdraft kredit mahsulotlari ham mavjud.

Kreditni qanday tanlash kerak

Kredit toifasini tanlagach, bir nechta bankning takliflarini taqqoslash maqsadga muvofiq. Bir xil maqsadga mo‘ljallangan kreditlar qiymati va mijozga qo‘yiladigan talablar bo‘yicha sezilarli farq qilishi mumkin.

Ariza topshirishdan oldin quyidagilarni aniqlashtiring:

• maqsad, summa va valyuta;

• kreditlash muddati;

• nominal foiz stavkasi;

• kreditning to‘liq qiymati;

• boshlang‘ich badal;

• komissiyalar va qo‘shimcha xarajatlar;

• garov, kafillik yoki sug‘urta zarurati;

• daromad va bandlikka qo‘yiladigan talablar;

• mablag‘ni berish usuli;

• to‘lov jadvali;

• muddatidan oldin so‘ndirish shartlari;

• to‘lov kechiktirilishi oqibatlari.

Annuitet sxemada oylik to‘lovlar bir xil bo‘ladi. Differensial sxemada esa to‘lov yuki boshida yuqoriroq bo‘lib, keyin asta-sekin kamayib boradi. Kredit kalkulyatori dastlabki hisob-kitobni amalga oshirishga yordam beradi.

Kreditni qanday olish mumkin

O‘zbekistonda kreditni qanday rasmiylashtirishni tushunish uchun quyidagi tartibga amal qiling:

1. Maqsad va kerakli summani aniqlang.

2. Mos dasturlarni taqqoslang.

3. Maqbul oylik to‘lov miqdorini hisoblab chiqing.

4. Qarz oluvchiga qo‘yiladigan talablar bilan tanishing.

5. Kredit olish uchun hujjatlarni tayyorlang.

6. Ariza topshiring.

7. Individual shartlarni tekshiring.

8. Barcha majburiyatlarni o‘rganib chiqqach, shartnomani imzolang.

Arizani ko‘rib chiqishda bank qarz oluvchining yoshi, bandligi, daromadi, kredit tarixi, qarz yuki va ta’minot mavjudligini baholaydi. Hujjatlar ro‘yxati moliyalashtirish turi va tashkilotning ichki qoidalariga bog‘liq.

Kredit shartnomasi tuzilgunga qadar mijozga summa va valyuta, muddat, foiz stavkasi, to‘lovlar va boshqa muhim shartlar haqida ma’lumot taqdim etilishi shart. Ariza topshirish kredit ma’qullanishini kafolatlamaydi: qaror ma’lumotlar tekshirilib, to‘lov qobiliyati baholangandan so‘ng qabul qilinadi.

Xulosa

O‘zbekistonda jismoniy shaxslar uchun turli bank mahsulotlari mavjud. Mos toifani maqsad, aniq taklifni esa kreditning to‘liq qiymati, muddati, talablar va qaytarish tartibi belgilaydi. Shartnomani imzolashdan oldin umumiy moliyaviy yukni baholang va muntazam to‘lovlar shaxsiy yoki oilaviy byudjet imkoniyatlariga mos kelishiga ishonch hosil qiling.